دانلود پایان نامه

براي فرد به همراه مي‌آورند(رباني و بهشتي، 1390). يکي از کارکردهاي مهم دين، ايجاد اعتماد و اطمينان اجتماعي است. اعتماد اجتماعي يکي از عناصر بنيادين در برقراري تعامل اجتماعي است. اعتماد، شاخصي از سرمايه اجتماعي است که تبادل اجتماعي را در شرايط عدم اطمينان و ريسک تسهيل مي‌کند. تحقيقات نشان داده است که بين ميزان دينداري با ابعاد مختلف ميزان اعتماد اجتماعي (به جز اعتماد به محيط)، رابطه مستقيم و معني داري وجود دارد؛ به عبارت ديگر با افزايش ميزان دينداري، اعتماد نهادي، اعتماد تعميم يافته و اعتماد بين شخصي افزايش مي‌يابد. در مجموع نيز با افزايش ميزان دينداري، ميزان اعتماد اجتماعي افزايش پيدا مي‌کند(افشاني، فاضل نجف آبادي، حيدري و نوريان نجف آبادي، 1389). در تحقيقي که عليزاده اقدم و همکاران با عنوان “بررسي رابطه عمل به احکام اسلامي و سرمايه اجتماعي” در بين 387 نفر از دانشجويان دانشگاه تبريز انجام دادند، با توجه به اينکه سرمايه اجتماعي، مفهومي است که در بسياري موارد توسط تحليل گران اجتماعي براي توصيف طيف وسيعي از فرآيندهاي اجتماعي به کار برده مي‌شود و کمک مي‌کند تا به درک اين پرسش برسيم که چرا برخي افراد، گروه‌ها و طبقات مردم به نتايج سياسي، اقتصادي و يا اجتماعي مثبت تري نسبت به ديگران نائل مي‌شوند، پس از سنجش دينداري و شاخص‌هاي سرمايه اجتماعي (انسجام اجتماعي، مشارکت اجتماعي و اعتماد اجتماعي) به اين نتيجه رسيدند که افراد ديندار از سرمايه اجتماعي بيشتري نيز برخوردارند؛ بنابراين مي‌توانند به نتايج سياسي، اجتماعي و اقتصادي مثبت تري نسبت به ديگران نائل آيند(عليزاده‌اقدم، کوهي، عباس‌زاده و مبارک‌بخشايش، 1392). يکي از آسيب‌هايي که به قلمرو ذهن انسان تعلق دارد و همه مکاتب و ايدئولوژي‌ها به نحوي با آن دست به گريبان بوده‌اند، مسئله بيگانگي و اشکال مختلف آن است. به طور کلي از بيگانگي به عنوان تنفر يا بيزاري در احساس و نيز احساس انفصال، جدايي و دور افتادن فرد از خود، جامعه، کار و… ياد کرده‌اند که در اين زمينه آنچه اين موضوع را با گردشگري پيوند مي‌زند، معاشرت افراد و ميزان پيوندشان با يکديگر است. سراج زاده و همکاران بيان کرده‌اند که هرچه دينداري فرد افزايش يابد بر شدت انسجام اجتماعي، گسترش نظم و وفاق اجتماعي افزوده مي‌شود، گرچه بيان کرده‌اند که بعد عاطفه ديني که عمدتاً بر تجربه ديني و وجه احساس مذهبي استوار است، احتمالاً مي‌تواند به طريق آنچه در عرفاي اسلامي يا دست کم اهل تصوف موجب دنياگريزي شده، اما ديگر ابعاد دينداري در کاهش بيگانگي اجتماعي موثرند(سراج زاده، قصابي و چمني، 1391). در زمينه جرم و جنايت نيز، نتايج تحقيقات نشان داده است که متغير مناسکي (از ابعاد دينداري)، تأثير مستقيمي در کاهش ارتکاب رفتار مجرمانه داشته است؛ و بقيه متغيرها يعني ابعاد اعتقادي و پيامدي و تجربي، تأثير غيرمستقيمي داشته‌اند(محسني تبريزي و نوروزي گودرزي، 1383). در زمينه تحقيقات خارجي صورت پذيرفته در رابطه بين دينداري و گردشگري، در پژوهشي با عنوان ” نقش دينداري اسلامي در رابطه بين ارزش ادراک شده و رضايت گردشگران”، شش بعد از ارزش ادراک شده مشتري مسلمان (کيفيت، قيمت، ارزش عاطفي، ارزش‌هاي اجتماعي، ارزش اسلامي ويژگي‌هاي فيزيکي و ارزش اسلامي ويژگي‌هاي غير فيزيکي) که تأثير مثبتي بر رضايت مشتري مسلمان دارند، شناسايي شد و اين مطالعه نشان مي‌دهد که دينداري اسلامي اثرات ارزش اسلامي ويژگي‌هاي فيزيکي و ارزش اسلامي ويژگي‌هاي غير فيزيکي را روي رضايت مشتري مسلمان (گردشگر مسلمان) تعديل مي‌کند. نتايج اين پژوهش بر اهميت دينداري در درک رضايت و رفتار گردشگر مسلمان تأکيد کرده است (ايد62، 2015). نتايج پژوهشي ديگر نيز در اين زمينه (کيريلوا، 2014) نشان داده است که مذهب در تفسير از مهمان نوازي و رفتار مهمان نواز عاملي مؤثر است.

5-4-2- ابعاد و سنجش دينداري اسلامي
انسان چون داراي ابعاد اعتقادي، اخلاقي، حقوقي و فقهي است و چون در همه اين زمينه‌ها نيازمند به برنامه‌ريزي است، دين نيز بايد دربردارنده همه اين ابعاد باشد و نيازهاي اعتقادي، اخلاقي، حقوقي و فقهي بشر را تأمين نمايد و برنامه‌ريزي‌هايي در ابعاد مختلف زندگي داشته باشد تا انسان با بهره‌گيري از آن‌ها به سعادت ابدي برسد(جوادي آملي، 1391). دين داراي سه رکن اساسي است که از آن‌ها به “نظام اعتقادي”، “نظام ارزشي يا اخلاقي” و “نظام فقهي يا رفتاري” نام برده مي‌شود(شاکرين، 1387). هيچ ديني بدون سه رکن پيش گفته تحقق پذير نيست؛ هرچند ممکن است محتواي اين ارکان در اديان مختلف با يکديگر تفاوت‌هاي جدي داشته باشند. به منظور سنجش دينداري، يکي از روش‌هاي به کار گرفته شده توسط پژوهشگران مختلف اين عرصه، استفاده از مدل و ساخت سنجه بر اساس آن بوده است. دين پژوهان مدل‌هاي مختلفي ارائه کرده‌اند که اين مدل‌ها معمولاً تحت تأثير نوع دين آن جامعه، ابعاد مورد نظر براي آن دين از سوي پژوهشگر و شرايط اجتماعي آن جامعه بوده است. از طرف ديگر، انواع دينداري‌هاي موجود در يک دين مشخص، تحت تأثير ميزان اهتمام پيروان به ابعاد مختلف آن دين، شکل مي‌گيرد. به اين معنا که ديندار تحت تأثير شرايط بيروني و احوال دروني خود، در بعضي از ابعاد دين سعي بيشتري دارد و برخي را خواسته يا ناخواسته مورد بي توجهي قرار مي‌دهد. از آنجا که براي رسيدن به يک مدل دينداري، نياز به بررسي ابعاد دين مي‌باشد، بر اساس پژوهشي
که به جمع آوري ابعاد دين از نظر پژوهشگران مختلف پرداخته، مروري اجمالي به ابعاد دين ارائه مي‌گردد (جدول 3-2).

جدول 3-2- بعدشناسي دين – [32]
ارائه دهنده
ابعاد دين
کنت
عقايد
عواطف
عمل

لئوبا
عقايد
عواطف
عمل
اجتماعي

واخ
عقيدتي

مناسکي
معاشرتي

دورکيم
عقيدتي

مناسکي
اجتماعي

گلاک و استارک
اعتقادي

رفتاري

ارزشي
نمادين

اسمارت
عقيدتي
تجربه ديني
مناسکي
سازماني
اخلاقي
اسطوره اي
مادي
کرافورد
اعتقادي
فردي
مناسکي
نهادي
اخلاقي
ماوراء طبيعي
سياسي

در پژوهش تيليوم و بلگيوميدي، (2009)، نيز از مجموع 60 آيتم دينداري اسلامي، 4 بعد اصلي دينداري اسلامي به دست آمده است. همچنين، شجاعي زند(1385) پس از بررسي مدل‌هاي مختلف ارائه شده براي سنجش دينداري، به طوري که بيان کرده است که کورن وال و همکاران با دو معيار “اجزا” و “شيوه” دينداري يک مدل شش بعدي دينداري ارائه کرده‌اند. کينگ و هانت به شش شاخه اصلي که ده زير بخش را در بر مي‌گيرد در دينداري اشاره کرده و مدلي ارائه داده‌اند، گلاک و استارک مدلي 4 بعدي که هر کدام به 5 شاخص تقسيم شده‌اند، فوکوياما مدلي 4 بعدي و لنسکي به 2 بعد که هر کدام به دو زير شاخه تقسيم مي‌شوند اشاره کرده است، مدل زير را براي سنجش دينداري در ايران ارائه کرده است (جدول 4-2).

جدول 4-2- مدل سنجش دينداري در ايران – [32]

دشواري سنجش اخلاق از يک سو و وجود نظريات مختلف ارائه دهندگان مدل‌ها به طوري که از آن با عناوين مختلفي ياد شده و حتي با نگرش‌هاي مختلفي ديده شده است، باعث شد تا اين سنجه در مدل پيشنهادي اين پژوهش لحاظ نگردد و زير مجموعه وجه عاطفي دين، تنها عباديات که در نهايت به ابعاد دينداري با عنوان اهل عبادت بودن (انجام فردي و جمعي عبادت) منتهي مي‌گردد، لحاظ شوند. در وجه عملي دين همانطور که در مدل جدول 4-2 آمده است، بعد متشرع بودن (عمل به تکاليف فردي و جمعي) مورد بررسي قرار گرفته است. منظور از اهتمام شعايري، آشکار ساختن متابعت و هواداري ديني است که براي يادمان و گرامي داشتن مقدسات اعم از اشخاص مقدس، مکان‌ها و زمانهاي مقدس توصيه شده است و بيشتر حالت داوطلبانه داشته و نشانه گويا از آمادگي و جديت ديني فرد مي‌باشد. مشارکت ديني، به عهده گرفتن نقش و قبول مسئوليت در فعاليت‌هاي ديني و سهيم شدن در هزينه‌هاي آن است. معاشرت ديني به نشست و برخاست و داشتن رابطه اجتماعي يا عدم رابطه اجتماعي با افرادي که دين توصيه کرده است، گفته مي‌شود. شريعت نيز مجموعه تکاليفي که خداوند آن‌ها را واجب، حرام، حلال و مکروه کرده است و به دو بخش تکاليف قردي و جمعي تقسيم مي‌شوند، اتلاق مي‌شود. منظور از عبادات کليه رفتار و آدابي است که فرد در مقام پرستش، نسبت به پروردگار و معبود خويش انجام مي‌دهد، به طوري که عبادات جمعي يا مناسک، شامل نماز جماعت، نماز جمعه، مجالس دعا، اعتکاف و حج مي‌باشد و عبادات فردي شامل نماز اول وقت، قران خواندن، نماز و روزه مستحبي و دعاي فردي است که انتظار مي‌رود پيروان دين اسلام بجا آورند(حبيب زاده خطبه سرا، 1384).

جدول 5-2- شاخص‌هاي سنجش دينداري
متغير
شاخص
اعتقادات
خدا

پيامبر

امام

قران

حيات بعد از مرگ

حسابرسي بعد از مرگ
ظاهر ديني
پوشش
عبادت فردي
مستحبات
عبادت جمعي
نماز

حج
شعاير ديني
فعاليتهاي مذهبي
مشارکت ديني
سهم داشتن در فعالتهاي مذهبي
معاشرت ديني
رابطه اجتماعي با هم ديني(هم کيشان)
تکاليف فردي
واجبات
اهتمام ديني
مسئوليت نسبت به ديگران

مسئوليت نسبت به خود

5-2- مدل پيشنهادي نهايي پژوهش
در نهايت، مدل دو وجهي زير براي اين پژوهش از مدل به کار گرفته شده توسط زماني فراهاني (2012)، همراه با تغييراتي مي‌باشد که زيرشاخه‌هاي دينداري در آن بر اساس مدل شجاعي‌زند(1385) مي‌باشد. (شکل 2-2).

شکل 2-2- چارچوب مفهومي تأثير دينداري اسلامي روي ادراک اثرات فرهنگي اجتماعي گردشگري
(اقتباس از Zamani-Farahani, Ghazali Musa, 2012)

6-2- مکان مورد مطالعه
1-6-2- شهر مشهد
بي شک بررسي ميزان تأثيرگذاري دينداري افراد جامعه ميزبان روي ادراک آن‌ها از پيامدها و اثرات اجتماعي فرهنگي منبعث از گردشگري، نيازمند مورد مطالعه قراردادن منطقه‌اي است که هم به لحاظ گردشگري و هم به لحاظ مذهبي شهرت داشته باشد تا بتواند همه ابعاد هردو متغير مربوطه را به طور کامل در برگيرد و مورد سنجش قرار دهد.
کلانشهر مشهد، مرکز استان خراسان رضوي با 2,807,464 نفر جمعيت بر اساس سرشماري کشوري صورت گرفته در سال 1390 داراي 13 منطقه که سيزدهمين منطقه، منطقه ثامن نام دارد و بقيه مناطق آن با شماره‌هاي 1 تا 12 نام گذاري شده‌اند (جدول شماره جدول 6-2)، مورد مناسبي است که هر دو موضوع را به طور مناسبي پوشش مي‌دهد. کلانشهري که به خاطر وجود حرم مطهر علي بن موسي الرضا (ع) از شهرهاي بزرگ مذهبي جمهوري اسلامي ايران به مشار مي‌رود و علاوه بر اين که شهر گردشگري مذهبي نيز به شمار مي‌رود، به لحاظ ديگر جاذبه‌هاي موجود در آن، به لحاظ گردشگري نيز شهرت دارد.

جدول 6-2- برآورد جمعيت شهر مشهد براساس اطلاعات سرشماري نفوس و مسکن سال 1385 و 1390 به تفکيک مناطق – [34]
مناطق
برآورد جمعيت سا
ل
1391
برآورد جمعيت سال
1392
برآورد جمعيت سال
1393
منطقه 1
176,587
177,100
177,567
منطقه 2
436,895
438,982
440,962
منطقه 3
395,361
402,884
410,459
منطقه 4
246,672
246,995
247,252
منطقه 5
170,423
172,680
174,924
منطقه 6
237,687
245,277
253,062
منطقه 7
232,502
235,048
237,564
منطقه 8
92,458
90,683
88,911
منطقه 9
310,799
321,348
332,194
منطقه 10
276,390
288,004
300,058
منطقه 11
196,851
201,371
205,951
منطقه 12
64,271
68,155
72,022
منطقه ثامن
19,795
18,255
16,825
مجموع
2,856,691
2,906,782
2,957,751

بر اساس پژوهش‌هاي آماري مديريت آمار و تحليل اطلاعات معاونت برنامه ريزي و توسعه شهرداري شهر مشهد، جمعيت آن براي سال 1393، 2,957,751 نفر برآورد شده است(شهرداري مشهد، معاونت برنامه‌ريزي و توسعه، مديريت آمار و تحليل اطلاعات، 1392) که آمار تفصيلي هر منطقه شهر نيز برآورد شده است که در پيوست (ب) ارائه شده است.
سفرهاي تک انگيزه اي با انگيزه زيارت در طول ساليان اخير به سفرهاي چند انگيزه‌اي با اولويت زيارت به مشهد بدل گشته است و حدود 84 درصد سفرهاي به مشهد را در برمي گيرد. تعداد زائران و گردشگران داخلي شهر مشهد در سال 1390 به حدود بيست ميليون و نهصد هزار نفر رسيده است که طبق پژوهشي که سقايي و نوبخت انجام داده‌اند، پيش بيني کرده‌اند که تعداد آن به حدود بيست و هشت ميليون نفر در سال 1395 مي‌رسد. با توجه به نتايج به دست آمده از اين تحقيق، اوج‌هاي سفر زائران و گردشگران داخلي نيز طبق پيش بيني از همان پيک‌هاي سفر حال حاضر در فروردين و ماه‌هاي تابستان تابعيت مي‌کند(سقايي و جوانبخت، 1392).
ساختار گردشگري مذهبي – فرهنگي شهر مشهد ريشه در اعتقادات و باورهاي مذهبي – فرهنگي مردم دارد و کارکردهاي آن به صورت عام‌المنفعه، مشارکت داوطلبانه و خيرخواهانه، مردم و دسته‌هاي مختلف مذهبي را به خود جلب کرده است. اين نوع گردشگري فراتر از وابستگي به اوقات فراغت، به ايام خاص مذهبي نيز وابسته بوده و حوزه نفوذش از مرزهاي جغرافيايي کشور فراتر مي‌رود(مومني، صرافي و خوزاني، 1387).
همانطور که اشاره شد، انتخاب شهر مشهد براي اين پژوهش، با درنظر گرفتن موضوعاتي از قبيل کلان‌شهر بودن آن، مذهبي بودن آن، کارکرد گردشگري و به خصوص گردشگري مذهبي شهر صورت گرفته است. مشخص شدن نقايص گردشگري شهر مشهد، به عنوان جامعه‌اي که مي‌تواند نمونه موفق گردشگري و الگويي در مسير توسعه گردشگري باشد، نياز مبرمي به بررسي تعامل جامعه ميزبان و گردشگران، نتايج و اثرات گردشگري در اين ناحيه و ادراک جامعه از اين اثرات و واکنش آن‌ها به اين اثرات و در نهايت عوامل مؤثر بر ادراک آنان از اين اثرات، بخصوص تأثير دينداري بر ادراکشان از اثرات فرهنگي اجتماعي گردشگري، دارد.

7-2- پيشينه پژوهش
با نگاهي به تحقيقات انجام گرفته در زمينه ارتباط بين گردشگري و اسلام، اين موضوع مشخص مي‌گردد که تحقيقات انجام گرفته در داخل ايران با محوريت موضوعاتي از قبيل تبيين جايگاه گردشگري در اسلام(کلانتري، 1376؛ همايون، 1378) و رويکردهاي آن(شفقي، حسنوند و مصلحي، 1391)، تبيين مسائل مربوط به گردشگران غير مسلمان در يک کشور اسلامي(نجفي، 1376) و برآوردن نيازهاي آنان(حسيني، 1376) انجام گرفته است. در زمينه پژوهش‌هاي خارجي نيز، پژوهشگران عمدتاً تمايل به تمرکز بر روي تعدادي از نگراني‌هاي نظري و عملي از جمله برنامه ريزي‌هاي زيارت يا گردشگري مذهبي (هيترک63، 1990)، مديريت و تفسير مکان‌هاي مقدس (مورث64، 2007)، پيامدهاي گردشگري بر روي مکان‌هاي مذهبي، اثرات اقتصادي ناشي


0 دیدگاه

پاسخی بگذارید