دانشگاه اصفهان
دانشکده ادبيات و علوم انساني
گروه زبان و ادبيات فارسي
پايان نامه کارشناسي ارشد رشته زبان و ادبيات فارسي
تحليل عرفاني مقام توبه و بازتاب آن در آثار ادبي تا پايان قرن ششم هجري
استاد راهنما:
دکتر سيدعلي اصغر ميرباقري فرد
استاد مشاور:
دکتر محمود براتي
پژوهشگر:
سعيد اصلاني
اسفندماه 1388
کليه حقوق مترتب بر نتايج مطالعات، ابتکارات و نوآوري هاي
ناشي از تحقيق موضوع اين پايان نامه
متعلق به دانشگاه اصفهان است.
سپاسگزاري
از استاد محترم راهنما جناب آقاي سيدعلي اصغر ميرباقري فرد استاد مشاور جناب آقاي دکتر محمودبراتي و همة عزيزاني که در تهيه اين پايان نامه مرا ياري نمودند، تشکر و سپاسگزاري
ميکنم.
تقديم به
پيشگاه با عظمت حضرت ولي الله الاعظم قطب عالم امکان امام زمان (عج) و ارواح طيبه شهداي گرانقدر انقلاب اسلامي
چکيده:
توبه اولين منزل سالکان قرب الهيست که گذر از آن امکان پذير نيست، راهي بي انتها ، در بي گشوده، خواني گسترده، رحمتي فراگيرنده ا ست که خداوند آن را براي بندگان خود مهيا نموده.
توبه از مقولة لفظ نيست، انقلاب روحي در انسان است که لفظ استغفرالله بيان اين حالت است. اَمل نيست، عمل به فرامين ربّانيست، سکون نيست،حرکت به سوي اهداف و ارزش هاي متعاليست.
قيام مقدس قواي فرشته صفت انسان عليه قواي بهيمي صفت و شيطاني است؛مخالفت انسان عليه خود دروغين اوست..شستشو درچشمه سارآب حيات وپاکي از لوث گناهست.
عروج روح به سوي،عزت ،عظمت ، فضائل وکرامت انساني است
و نتيجه آن بار يافتن به آستان قدس الهي و بهشت ابديست؛ بنا بر اين جايگاه توبه در آثار منثور، منظوم و کلام معصومين(ع) بسيار رفيع و تبيين وتحليل آن ضروري و از اهداف مهمّ تحقيق است.
روش تحقيق، اسنادي ،کتابخانه اي وبه صورت تحليل محتواست.
درابتدا از منابع موجودفيش برداري وپس از بررسي ،بر اساس سير تاريخي،به گونه اي که به انسجام مطالب،خدشه اي وارد نشود ،مطالب مدون شد.
کليد واژه ها: عرفان، سفر، نفس، مقام، توبه
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کليات
1ـ 1ـ اهداف تحقيق 1
1ـ 2ـ فرضيات و پرسش هاي تحقيق 1
1ـ 3 پيشينه تحقيق 2
1ـ 4 تبيين مسأله پژوهشي و اهميت آن 3
1ـ 4 ـ1تعريف توبه 4
1ـ 4ـ 2 توبه و مشتقات آن 5
1ـ 4ـ 1 توبه و انابت 6
1ـ 4ـ 3ـ1 مراتب و حقيقت انابت 7
1ـ 4ـ 3ـ 2 آثار انابت 7
1ـ 4ـ 4 توبه و اوبت 7
1ـ 4ـ 5 توبه، حال و مقام 8
1ـ 4ـ 6 توبه، جبر و اختيار 9
1ـ 4-6-1 خداوند تعيين کننده سرنوشت 11
1ـ 4ـ7 موضوع توبه ـ 13
1ـ 4-8 ارکان توبه 13
1ـ 4ـ 9 شروط توبه 14
1ـ 4ـ 9-1شرايط کمال توبه 14
1-4-10توبه و استغفار 15
فصل دوم: توبه از منظر قرآن کريم واحاديث معصو مين(ع)
درآمد 16
2ـ 1 توبه در قرآن و تفاسير 16
2ـ 1ـ 1 اولين توبه کننده 17
عنوان صفحه
2ـ 1ـ 2 توبه وعلم 17
2ـ 1ـ 3 توبه وزمان 17
2ـ 1ـ 4توبه و اصلاح 18
2ـ 1ـ 5توبه از کفر،شرک ونفاق 19
2ـ 2 ا نواع توبه از ديدگاه قرآن کريم وتفا سير 20
2ـ 2ـ1 توبه از کتمان 20
2ـ 2ـ 2 توبه از ظلم به نفس 21
2ـ 2ـ 3 توبه از محارب? با خدا ورسول 21
2ـ 2ـ 4 تو ب? سا رق 21
2ـ 2ـ5 توبه از ضايع کردن نماز وپيروي از شهوات 21
2ـ 2ـ6 توبه از قذف (نسبت زنا به زن مسلمان دادن) 22
2ـ 3 آثار توبه از ديدگاه قرآن کريم وتفاسير 22
2ـ 3ـ1 توبه و پاکي 22
2ـ 3-2 توبه و آسايش 22
2ـ 3-3 توبه و فراواني نعمت ها 22
2ـ 3-4 توبه وبهشت 23
2ـ 3-5 توبه و استقامت 23
2ـ 4توبه در احاديث معصومين(ع) 24
2ـ 4-1 توبه و پذيرش الهي 24
2ـ 4-2 شرايط پذيرش توبه 24
2ـ 4-3 توبه و ابليس 25
2ـ 4-3ـ1 تأخير در توبه 25
2ـ 4-3-2 کوچک دانستن گناه 25
2ـ 4-3-3تو به وتوجيه گناهان 25
2ـ 4-4 آسان تر بودن ترک گناه 26
2ـ 4ـ 1 زمان توبه 26
2ـ 5 مراتب توبه از منظر احاديث معصومين(ع) 27
عنوان صفحه
2ـ 5-1باز نگشتن به گناه 27
2ـ 5 -2 توبه از خا طرات نامناسب 27
2ـ 5-3توب? راستين 27
2ـ 6 آثار توبه از منظر احاديث معصومين(ع) 28
2ـ 6-1توبه ورحمت خدا 28
2ـ 6-2توبه واميد 28
2ـ 6-3توبه وشفاعت 28
2ـ 6-4توبه و بخشش 28
2ـ 6ـ 5توبه ومحبّت خدا 28
2ـ 6ـ 6 توبه و سعادت 29
2ـ 6ـ 7 توبه وپاکي از گناه 29
2ـ 6ـ 8توبه و عطر آن 29
2ـ 6ـ 9 توبه و شادي خداوند 29
2ـ 6ـ 10 توب? پيوسته 30
2ـ 6ـ 11توبه وعفو خدا 30
2ـ 6ـ 12 توبه و نعم الهي 30
2ـ 6ـ 13توبه و سع? رحمت 30
2ـ 6-14 31
2ـ 7 توبه ودرمان سر گذشت توبه کنندگان در قرآن کريم 31
2ـ 7ـ 1 توب? انبياء (ع) 31
2ـ 7-1-1 توبه آدم (ع) 31
2ـ 7-1-2توب? يونس(ع) 32
2ـ 7-2توب?جوانان 32
2-7-2-1توب? بهلول 33
2-7-3توب? متخلّفان 33
2-7-4سرگذشت توبه کنندگان دراحاديث معصومين(ع) 33
2-7-4-1توب? راهزن 33
عنوان صفحه
2-7-4-2توب? مرد گنهکار 34
فصل سوم: تحليل عرفاني توبه
درآمد 36
3ـ 1تعريف توبه 36
3ـ 1ـ 1 توبه در لغت 36
3ـ 1ـ 2تعريف توبه از ديدگاه بزرگان 37
3ـ 1ـ 2ـ 1 تعريف توبه از ديدگاه معصومين (ع) 37
3ـ 1ـ 2ـ 2تعريف توبه از ديدگاه عارفان 37
3-1-2- 2ـ 1 ميبدي 37
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 2 هجويري 38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 3 مستملي بخاري 38
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 4 کلابادي 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 5 غزالي 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 6 مکّي 39
3ـ 1ـ 2ـ 2ـ 7 احمد جام 39
3ـ 1-2-2-8 ابن عطا 40
3ـ 1ـ 2ـ 2- 9شيخ ابوالفتوح رازي 40
3ـ 2 وجوب توبه 41
3ـ 2ـ 1 دلايل وجوب توبه از ديدگاه عرفا 41
3ـ 2ـ 1ـ 1 مکي 41
3ـ 2ـ 1ـ 2غزالي 41
3ـ 2ـ 1ـ 3ميبدي 42
3ـ 2ـ 1ـ 4طبرسي 43
3ـ 2-1-5مستملّي بخاري 43
3ـ 2-1- 6 احمد جام 43
3ـ 3 موضوع توبه 44
3ـ 3ـ 1 منشأ گناهان 44
عنوان صفحه
3ـ 3ـ 2 گناهان صغيره و گناهان کبيره 44
3ـ 3-3 ا صرار بر گناه 45
3ـ3-4 کوچک شمردن گناه 45
3ـ 4 مراتب توبه 46
3ـ 4ـ1 توب? با بصيرت 46
3ـ 4ـ 2 توب? عوام 47
3ـ 4ـ 3تأخير در توبه 47
3ـ 4ـ 4 توبه از اميدهاي دروغين 47
3ـ 4ـ 5 کوچک شمردن گناه 47
3ـ 4ـ 6 توبه کاذب 47
3ـ 4ـ 7 توبه از لذت ياد آوري گناه 48
3ـ 4ـ 8 توب? مداوم 48
3ـ 4ـ 9 توبه از اسباب گناه 49
3ـ 4ـ 10 توبه از اخلاص نداشتن 49
3ـ 4ـ 11 توبه ازخود پسندي 50
3ـ 4ـ 12 توب? ناقص 51
3ـ 4ـ 13 توبه از کوتاهي در عمل به وظيفه 51
3ـ 4ـ 14 مراتب توبه از ديدگاه ابوطالب مکي 51
3ـ 4ـ 14-1 گروه هاي چهارگانه مردم 51
3ـ 4-15توبه از هر عملي بدون بدون توجه به خدا 52
3ـ 5 حقيقت توبه 53
3ـ 5ـ1فراموشي گناه 53
3ـ 5ـ 2توبه وبازگشت 54
3ـ 5ـ 3پشيماني وحسرت 54
3ـ 6 اسرار توبه 54
3ـ 7 لطائف اسرار توبه 54
3ـ 8 انواع توبه 55
عنوان صفحه
3ـ 8- 1عوام و صوفيه 55
3ـ 8ـ 2توبه گروه هاي مختلف مردم 56
3ـ 8ـ 3توب? از غفلت 57
3ـ 8ـ 4توب? مقرّبين 57
3ـ 8ـ 5توب? خالص 57
3ـ 8ـ 6 توب? انابت واستجابت 57
3ـ 8ـ 7توب? عام ،خاص وخاص الخاص 58
3ـ 9 ديدگاه هاي عرفا دربارة انواع توبه 59
3ـ 9-1امام صادق (ع) 59
3ـ 9-2غزالي 59
3ـ 9ـ3هجويري 59
3ـ 9ـ 3ـ 1ـ توبه مؤمنان، اولياء و انبيا 59
3ـ 9ـ 4سراج طوسي 60
3ـ 9ـ 5 خواجه عبدالله 60
3ـ 9ـ 6 ميبدي 60
3ـ 9ـ 7 قشيري 61
3ـ 10شرايط توبه 61
3ـ 10-1توبه وندامت 62
3ـ 10-2توبه ،سکوت واندوه 62
3ـ 10-3توبه،مخالفت با هواي نفس 62
3ـ 10-4توبه ومحاسب? نفس 62
3ـ 10-5توبه ودوري از گناه وگناهکاران 62
3ـ 10ـ6توبه،استفاد? از حلال 63
3ـ 10ـ 7توبه،عمل به وظايف بندگي 63
3ـ 10ـ 8توبه،محو سنت هاي باطل 64
3ـ 10ـ 9توبه وترک شهوات 65
3ـ 10ـ 10توبه ودوري از خاطره هاي گناه 65
عنوان صفحه
3ـ 10ـ 11توبه واصلاح اعمال 65
3ـ 10ـ12توبه وحسن ظنّ به خدا 66
3ـ 11شروط توبه از منظر کمّل اولياء 66
3ـ 11-1هجويري 66
3ـ 11-1-1پذيرش توبه در ايّام گذشته 67
3ـ 11-2سراج طوسي 67
3ـ 11-3مستملّي بخاري 67
3ـ 11ـ 4قشيري 68
3ـ 11ـ 5 غزالي 68
3ـ 11ـ 6 ميبدي 68
3ـ 11ـ7 طبرسي 69
3ـ 11-7-1 کيفيت توبه 69
3ـ 11ـ7-2زمان توبه 70
3ـ 11ـ8 احمد جام 70
3-11-8-1توبه واميد 70
3-11-9سلمي 70
3ـ 11-10مکّي 71
3ـ 11ـ 11 شيخ ابوالفتوح رازي 71
3ـ 12اسباب توبه 72
3ـ 12-1اسباب توبه کردن 72
3ـ 12-2اسباب عدم توبه 72
3ـ 12-2-1علاج توبه نکردن 73
3ـ 12-2-1-1ايمان به آخرت و نا پايداري عمر 73
3ـ 12-2-1- 2 اميد معقول 73
3ـ 13آثار توبه 73
3ـ 13-1ظهور ايمان 73
3ـ 13-2نورانيِّت قلب 74
عنوان صفحه
3ـ 13-3ستّاريّت خداوند 74
3ـ 13-4 آگاهي از غيب 74
3ـ 13-5 طهارت روح 75
3ـ 13-6 ا فزايش قدرت وعزّت 75
3ـ 13- 7 لطف الهي 76
3ـ 13-8شادي خداوند 76
3ـ 13-9 محبوب آسمان وزمين شدن 76
3ـ 13ـ 10 ورود به بهشت 77
3ـ 14آثار توبه نکردن 77
3ـ 14-1 از دست دادن نعمت ها 77
3ـ 14-2 همّ وغم 77
3ـ 14-3شادي از دنيا واز دست دادن آخرت 78
3ـ 14-4استدراج 78
3ـ 14-5 جلب نقمت 78
3ـ 14-6 هلاکت 78
3ـ 14ـ 7 توبه و سعة رحمت الهي 79
3ـ 14-8 تيره گي روح 79
3ـ 15 سرگذشت ها وحکايت ها ي توبه کننده گان 79
3ـ 15-1 نکاتي در بار? داستان وحکايت 79
3ـ 15-1-1 توب? حسن بصري 80
3ـ 15-1-2توب? دوست خدا 82
3ـ 15-1-3 توب?عتبه بن الغلام 82
3ـ 15-1-4 توب? خرما فروش 82
3ـ 15-1-5 توب? مست 83
3ـ 15-1-6 توب? بشر حافي 83
3ـ 15-1-7 توب? ابرا هيم ادهم 83
3ـ 15-1-8 توب? فضيل بن عياض 83
عنوان صفحه
3ـ 15-1-9 توب? اهل ديه 84
3ـ15-1-10 توب? جوان گنهکار 84
فصل چهارم:توبه درآثار منظوم
“بازگشت از خطا به طاعت؛ “انّه من عمل منکم سوء بجهاله ثم تاب من بعده” (انعام، 54) و همه آياتي که به صيغة ماضي و مضارع و امر و همراه حرف الي بکار رفته است يعني بازگشت از خطا به طاعت است ” ؛ به معني بخشش و پذيرش توبه هرگاه با حرف علي همراه شود (خرم شاهي،1377 ،ص814).
توبه اولين منزل از منازل سايران کوي حق است. البته در اولين مرحله بودن توبه، جاي تأمل است. “توبه از فضائل اخلاقي و نعمت ويژه ايست که خداوند آن را فراسوي سالکان نصب کرده است”. (جوادي آملي،

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید