خلقی وا ندارد.»
شرح صدر
شکل ۴-۴ : نمودار محوری شرح صدر
۶-۴- زمینه های لازم برای شکل گیری مدیریت اسلامی کدامند؟
جدول ۵-۴ :مقوله مقبولیت مردمی و مشروعیت قانونی
گزاره
زمینه های لازم برای شکل گیری؟
مفهوم
مقوله
مقوله کلی
۱-این دستوری است که بنده خدا علی امیر مؤمنان به «مالک بن حارث اشتر« در فرمانش به او صادر فرموده است. و این فرمان را هنگامی نوشت که وی را زمامدار والی کشور مصر قرار داد تا..
در فرمانش به او
حکم امیر المؤمنین
مقبولیت مردمی و
مشروعیت قانونی
۱-۶-۴- مفهوم مشروعیت
۱. در فارسی: مشروعیت مصدر جعلی(مصدرصناعی) از کلمه مشروع می باشد. در لغت کلمه مشروع را به معنای روا، جایز و مطابق شرع معنی کرده اند (دهخدا،۱۳۷۰، واژۀ شرع).
۲. در عربی: به جای واژه «مشروعیت» ازکلمه «شرعیت» استفاده می شود. ریشه کلمه شرعیت، واژه ی «شرع» است که در زبان عربی به معنای راه پیدا و روشن خداوند بر بندگان، راه راست، راه روشن آورده شده است (معلوف،۱۳۸۲، ۳۳۴).
و در جای دیگر لغت شرعی را چنین معنی کرده اند: آنچه مطابق احکام و دستورات خداوند باشد.
۳. در انگلیسی: برای این مفهوم از لغت Legitimacy استفاده می شود که معانی زیر برای آن به کار برده می شود: حقانیت، قانونی بودن، درستی، برحق بودن (آریان پورکاشانی، ۱۳۶۳، ۴۱۹).
در این پژوهش منظور از مشروعیت همان مفهوم اصطلاحی و رایج در ادبیات سیاسی است که مشروعیت را به معنای حقانیت می دانند. در واقع مشروعیت قانون و حقوق مدنظر است. در مباحث حکومت اسلامی نیز این مفهوم از مشروعیت مدنظر است. و منظور از مشروعیت آن است که مشخص شود چه کسی حق دارد بر دیگران حکومت کند.
و لذا می بینیم که بعد از رحلت پیامبر اسلام و هنگام تعیین جانشین، حضرت علی (ع) از بیعت با ابوبکر به عنوان حاکم مسلمین امتناع می ورزد و خلافت و حکومت را حق مسلّم خویش می داند. ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه چنین آورده است: « وقتی به علی(ع) گفته شد که بیعت کن، آن حضرت فرمود: من از شما به حکومت مستحق تر و شایسته ترم؛ با شما بیعت نمی کنم، در حالی که شما به بیعت با من شایسته ترید» (ابن ابی الحدید، ۱۳۸۶ ، ج ۲، ص۵-۲).
هنگامی که انصار، امام علی (ع) را به عنوان خلیفه معرفی کردند تا مردم با ایشان بیعت کنند، ایشان از آنان پرسیدند: «آیا این کار به خاطر حقی است که خداوند بر شما واجب کرده انجام می دهید یا به خاطر رأیی است که میان خودتان به آن دست یافته اید؟» (ابن اعثم کوفی، ۱۳۷۲، ج۲، ص۴۳۵).
این جمله نشان می دهد که حکومت کردن بردیگران حقی است که برای افراد مخصوصی است. در ضمن این سؤال نشان می دهد که در آن زمان در بحث مشروعیت حاکم دو دیدگاه وجود داشته وبرای آن دو مبنا قائل بوده اند:
۱-مبنای الهی (مشروعیت) و ۲- مبنای مردمی (مقبولیت مردمی).
۲-۶-۴- مقبولیت مردمی
در جوامع دینی اگر دین وسیاست دو امر درهم تنیده و متداخل هستند، حقانیت حکومت براساس دو معیار عقل و وحی مشخص و معین می شود.
به عبارتی مشروعیت مبتنی بر عقل و دین است نه بر عرف عامه و خواست مردم.که در این جا ممکن است نظر شارع با نظر و خواست مردم مطابق باشد که در این صورت مشروعیت(حقانیت)، مقبولیت واطاعت و پشتیبانی مردم را نیز به دنبال دارد. مانند دوران حکومت ۱۳ ساله پیامبر اسلام که به موجب انتصاب الهی، پیامبر نسبت به حکومت ذی حق بود و مردم نیز از حکومت وی حمایت به عمل آوردند.به عبارتی حکومت پیامبر هم از مشروعیت (حقانیت) و هم از مقبولیت برخوردار بود.
ولی ممکن است نظر شارع مقدس با نظر و خواست مردم به هر علتی (ازجمله جهل و نادانی مردم و یا تن پروری و دنیاپرستی) یکی نباشد که در این صورت مشروعیت لزوماً با مقبولیت همراه نیست؛ هماننددوران ۲۵ ساله بعد از رحلت پیامبر(ص) که علیرغم محق بودن حضرت علی(ع) به حکومت، لیکن خواست مردم، با خواست دین متفاوت بود و مردم از آن حضرت حمایت نکردند و حکومت مشروع آن حضرت با مقبولیت توأم نبود. بنابراین مشروعیت لزوماً به معنای مقبولیت واطاعت مردم از حاکم نمی باشد (حاتمی، ۱۳۸۴، ۳۴-۳۳).
امام علی(ع) درخطبه ۳ نهج البلاغه، در مورد تحقق حکومت خود فرموده اند: «آری، به حقّ آنکه دانه را شکافت وجان را آفرید، اگر حضور حاضران و اتمام حجّت با اعلام وجود ناصران نبود، و اگر خداوند از عالمان پیمانی سخت نگرفته بود که در برابر شکمبارگی ستمگر و گرسنگی ستمدیده هیچ آرام و قرار نگیرند، بی تأمل رشته ی حکومت را از دست می گذاشتم و پایانش را چون آغازش می انگاشتم، وچون گذشته خود را به کناری می داشتم» (نهج البلاغه، ترجمۀ دشتی، کلام۳).
در ابتدای عهدنامه مالک اشتر نیز امام تأکید می کنند که مالک از طرف من به زمامداری مصر برگزیده شده است، تامردم را به این امر واقف گرداند که زمامداری مالک مشروع و ازطرف امیرمؤمنین است و با توجه به مقبولیت مالک اشتر در بین مردم مصر، حکومت وی از مقبولیت مردمی نیز برخوردار باشد. در مورد مقوله مقبولیت مردمی هر چند گزاره ای در متن عهدنامه مشاهده نشد ولی به دلیل مستنداتی که در نهج البلاغه موجود است که به یک مورد آن قبلاً اشاره شد و به دلیل اهمیت این مقوله که به عنوان یکی از شرایط علّی در تحقق کامل مدیریت اسلامی در نظر گرفته شده است، در ذیل به چند نمونه دیگر که نشان دهنده دلایل انتخاب این مقوله به عنوان یک شرط علّی است، اشاره می شود:
امیرمؤمنین علی (ع) پس از شهادت محمّد بن ابی بکر در نامه ای به عبدالله بن عباس ضمن تجلیل از این شخصیت ارزشمند دلیل شکست او که به شهادتش پایان پذیرفت را، یاری نکردن مردم بیان می کند.لازم به ذکر است که قبل از این که مالک اشتر به زمامداری مصر برگزیده شود، محمدبن ابی بکر حاکم مصر بود و بنا به دلایلی که قبلاً ذکر شده، حضرت علی(ع) مالک اشتر را به جانشینی وی به ولایت مصر اعزام نمودکه پس از به شهادت رسیدن مالک، حضرت علی (ع)، از محمدبن ابی بکر می خواهد که به کار خود در مصر ادامه دهد. وسرانجام به دلیل یاری نکردن مردم مصر از محمد، وی اسیر شد و به طرز فجیع به شهادت می رسد. در ذیل به قسمتی از نامه ۳۵ امام در نهج البلاغه که حاوی دلایل شکست محمدبن ابی بکر است اشاره می شود:
«من مردم را برانگیختم تا در پی او روند، و آنان را فرمودم تا به فریاد وی رسند پیش از آنکه –شامیان- کار او را پایان دهند و آنان را نهان و آشکار، فراوان نه یک بار، خواندم. بعضی با خوشایندی آمدند، وبعضی به دروغ بهانه آوردند، و بعضی خوار بر جای نشستند. از خدا می خواهم به زودی مرا از دستشان برهاند…» (نهج البلاغه،ترجمۀ شهیدی، نامه۳۵).
هم چنین امام علی(ع) هنگامیکه مالک را به ولایت مصر منصوب کرد، نامه ای به مردم نوشت واز آنان خواست تا مالک را یاری کنند. در ذیل به قسمتی از این نامه اشاره می شود:
«اما بعد، من بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای بیم نخوابد و در ساعت های ترس از دشمن روی برنتابد. بربدکاران تندتر بود از آتش سوزان، او مالک پسرحارث مَذحجی است. آن جا که حق بود سخن او را بشنوید، و او را فرمان برید…اگر شمارا فرمان کوچیدن دهد کوچ کنید، و اگر گوید بایستید بر جای مانید،…» (نهج البلاغه، ترجمه شهیدی،نامه۳۸).
بنابراین مقبولیت مدیر در نزد مردم موجب یاری و وفاداری مردم به حکومت است. و به همین دلیل این مقوله به عنوان مقوله ی علّی در مدل مدیریت اسلامی در نظرگرفته شده است.
حکم امیرالمؤمنین مشروعیت قانونی
شخصیت مالک اشتر مقبولیت مردمی
شکل ۵-۴ : نمودار محوری مقبولیت مردمی و مشروعیت قانونی
۷-۴- برمبنای عهدنامه مالک اشتر مدیریت اسلامی چه وظایفی دارد؟
جدول ۶-۴ :مقوله مدیریت منابع انسانی
گزاره
مدیر اسلامی چه وظایفی دارد؟
مفهوم
مقوله
مقوله کلی
۱۵-باید آن ها که نسبت به رعیت عیب جوترند از تو دورتر و نزد تو مبغوضتر باشند..
دوری از عیب جویان
گزینش بر مبنای
خصوصیات اخلاقی
گزینش
۲۶- بدترین وزرا کسانی هستند که؛ وزیر و زمامدار و اشرار بیش از تو بوده اند، کسی که با آن گناهکاران در کارها شرکت داشته نباید جزء صاحبان سر تو باشد..
وزیر زمامدار گناهکار
گزینش بر مبنای سابقه
گزینش
۳۶-. ..سپس از میان اینان افرادی که در گفتن حق از همه صریح تر و در مساعدت و همراهی نسبت به آن چه خداوندبرای اولیایش دوست نمی دارد به تو کمتر کمک می کند، مقدم دار…
در گفتن حق صریح تر
خصوصیات اخلاقی
گزینش
۱-۸ ۴- فرمانده سپاهت را کسی قرار ده که در پیش تو نسبت به خدا و پیامبر و امام تو خیر خواه تر از همه و پاک دل تر و عاقل تر باشد،…
خیر خواه تر و عاقل تر
خصوصیات اخلاقی
گزینش
۳-۸ ۵-. . و از میان آنها افرادی که باتجربه تر و پاک تر و پیشگام تر در اسلامند برگزین، زیرا اخلاق آن ها بهتر و خانواده آن ها پاک تر و همچنین کم طعم تر و در سنجش عواقب کارها بیناتر
باتجربه تر و پیشگام تر
سابقه افراد
گزینش
۲-۸ ۶- سپس از میان مردم برترین فرد، در نزد خود را برای قضاوت برگزین از کسانی که مراجعه فراوان آن ها را در تنگنا قرار ندهد.
برترین افراد
خصوصیات اخلاقی
گزینش
۳-۸ ۷- سپس در کارهای کارمندانت بنگر! و آنها را با آزمایش و امتحان به کار وادار! و از روی میل و استبداد آنها را به کاری واندار..
آزمایش و امتحان
گزینش بر مبنای آزمون
گزینش
۵-۸ ۸- سپس در انتخاب این منشیان هرگز به فراست و خوش گمانی خود تکیه مکن..بلکه آن ها را ازطریق پست هایی که برای حکومت های صالح پیش از تو داشته اند بیازمایی
حکومت های صالح پیش از تو
سابقه افراد
گزینش
۲-۸ ۹-آن گاه با جدیت هر چه بیشتر قضاوت های قاضی خویش را بررسی کن و..
بررسی کن
سنجش عملکرد
کنترل
۳-۸ ۱۰-. .سپس با فرستادن مأموران مخفی راستگو و باوفا کارهای آنان را زیر نظر بگیر! زیرا

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید