به شمار می رود، مقوله ی عدالت است. جملاتی که نشان دهنده ی مفهوم عدل و عدالت در عهد نامۀ مالک اشتر است، در جدول قبل ارائه شده است.نمودار محوری این مقوله نیزبه شکل زیر می باشد.
شکل ۲-۴ : نمودار محوری عدالت
جدول ۳-۴:خصوصیات شخصی لازم در مدیریت اسلامی (مقوله تدبیر)
گزاره
مفهوم
مقوله
مقوله کلی
۱۵-. ..زیرا مردم عیوبی دارند که والی در ستر و پوشاندن آن عیوب از همه سزاوارتر است.
ستر و پوشاندن
رازداری
تدبیر
۲۵- با برخورد خوب عقده آنها را که کینه دارند بگشا و اسباب هر دشمنی و عداوت را از خود قطع کن!
قطع اسباب کینه
برخورد خوب
تدبیر
۳۵- از آن چه برایت روشن نیست تغافل نما!
تفافل نما
تغافل
تدبیر
۴۵- به تصدیق سخن چینان تعجیل مکن ! زیرا…
سخن چینان
ردسخن چینان
تدبیر
۵-۸ ۵- سپس در انتخاب این منشیان هرگز به فراست و خوش گمانی خود تکیه مکن،…
تکیه مکن
دوری از خوش
بینی
تدبیر
۶۱۰- و هر گاه رعایا نسبت به تو گمان بد برند، افشاگری کن! و با صراحت بدبینی آن ها را از خود برطرف ساز…
افشاگری
صراحت بیان
تدبیر
۷۱۱- اما زنهار !زنهار! سخت از دشمنت پس از بستن پیمان صلح برحذر باش! بنابراین دوراندیشی را بکار گیر و…
برحذر باش
دوراندیشی
تدبیر
۸۱۱- هرگز پیمانی را مبند که در تعبیرات آن، جای گفتگو باقی بماند و بعد از تأکید و عبارات محکم،عبارات سست و قابل توجیه به کار مبر که اثربخشی آن را خنثی می کند.
عبارات محکم
دور اندیشی
تدبیر
۵-۱۲ ۹- از تغافل از آنچه مربوط به تو است و برای همه روشن است برحذر باش چرا که… به زودی پرده از روی کارهایت برکنار می رود.
تغافل
صراحت بیان
تدبیر
۵-۱۲ ۱۰- و برای جلوگیری از این کار مخصوصاً توجه به زبانت داشته باش که سخنی بدون فکر نگویی
توجه به زبان
سخن با تدبّر
تدبیر
۳-۵-۴- مفهوم تدبیر
در لغت نامه دهخدا تدبیر به معنای اندیشه کردن در عاقبت کار، پایان کار را نگریستن و در پس کاری درآمدن و در عقب کاری غورکردن و نیکو اندیشیدن آورده شده است (دهخدا،۱۳۷۰،تدبیر).
امام علی(ع) فرموده اند: «اندیشیدن در هر کار پیش از ورود به آن، از لغزش ایمن می سازد» (خوانساری، ۱۳۶۰، ج۲، ص۶۹).
ویا در جای دیگر می فرمایند:
«پیشوا و رهبر به قلبی اندیشمند، و زبانی گویا، و دلی که براقامۀ حق استوار باشد نیازمنداست» (خوانساری،۱۳۶۰، ج۲،ص۴۷۲).
وباتوجه به گزاره های موجود در عهدنامه مالک اشتر می توان اظهار داشت که وجود تدبیر، درایت وخردمندی در هر امری لازم است و در ادارۀ امور جامعه از شروط اولیه است که بدون آن هیج چیز سامان نمی یابد. در ذیل به چند مورد از گزاره های موجود در متن عهدنامه که نشان دهنده تدبیر وتفکر است، اشاره می شود:
«امّا زنهار! زنهار! سخت از دشمنت پس از بستن پیمان صلح برحذر باش! چراکه دشمن گاهی نزدیک می شود که غافلگیر سازد، بنابراین دوراندیشی را بکار گیر و در این موارد، روح خوش بینی را کنار بگذار،…»
«هرگز پیمانی را مبند که در تعبیرات آن، جای گفت وگو باقی بماند و بعد از تأکید و عبارات محکم، عبارات سست و قابل توجیه به کار مبر که اثرآن را خنثی می کند.»
«… وهرگاه رعایا نسبت به توگمان بد برند، افشاگری کن! وعذرخویش را در موردآن چه موجب بدبینی شده آشکارا باآنان در میان گذار و با صراحت بدبینی آن ها را از خود برطرف ساز….»
شکل ۳-۴ : نمودار محوری تدبیر
جدول ۴-۴ : خصوصیات شخصی لازم در مدیریت اسلامی (مقوله شرح صدر)
گزاره
مفهوم
مقوله
مقوله کلی
۱۲- هر گز از عفو و بخششی که نموده ای پشیمان مباش و…
پشیمان مباش
صلابت و استواری در امور
شرح صدر
۵-۸ ۲- باید برای هر نوعی از کارها یک رئیس انتخاب کنی! رئیسی که کارهای مهم وی را مغلوب و درمانده نسازد و کثرت کارها او را پریشان و خسته نکند و…
کثرت کارها
تحمل کار زیاد
شرح صدر
۳۲- و نیز هرگز نسبت به کار خشم آلودی که پیش می آید و راه چاره دارد سرعت به خرج مده
کار خشم آلود
کظم غیظ
شرح صدر
۴۸- و هرگز والی از ادای آن چه او را ملزم به آن ساخته خارج نخواهد شد جز با اهتمام و کوشش و استعانت از خداوند و مهیا ساختن خواه بر ملازمت حق و شکیبایی و استقامت در برابر آن خواه بر او سبک باشد یا سنگین
شکیبایی و استقامت
شکیبایی در اه حق
شرح صدر
۱-۹ ۵- فرمانده سپاهت را کسی قرار ده.. از کسانی که دیر خشم می گیرند و عذر پذیرترند…
عذر پذیر ترند
کظم غیظ
شرح صدر
۱-۸ ۶-. ..نسبت به ضعفا رئوف و مهربان و در مقابل زورمندان قوی و پرقدرت،
رئوف و مهربان
رئوف نسبت به مستضعفان و قوی در مقابل زورمندان
شرح صدر
۱-۸ ۷- از کسانی که مشکلات آن ها را از جای به در نمی برد و ضعف و نرمش آنها را از کار باز نمی دارد.
مشکلات
صبر و تحمل
شرح صدر
۲-۸ ۸- از کسانی که مراجعه فراوان، آن ها را در تنگنا قرار ندهد
مراجعه فراوان
صبر و تحمل
شرح صدر
۲-۸ ۹- و برخورد مخالفان را با یکدیگر او را به خشم و کج خلقی وا ندارد.
خشم و کج خلقی
کظم غیظ
شرح صدر
۷-۸ ۱۰ – چرا که هرگز کارهای فراوان و مهمی که انجام می دهی از انجام نشدن کارهای کوچک معذور نیستی!
کارهای فراوان
تحمل کار زیاد
شرح صدر
۷-۸ ۱۱- سپس خشونت و کندی آن ها را در سخن تحمل کن، در مورد آن ها هیچ گونه محدودیت و استکبار روا مدار!
تحمل خشونت
صبر و تحمل
شرح صدر
۱۲۱۰-. . و در این راه صابر باش و به حساب خدا بگذار! و سنگینی این راه را به خاطر سرانجام ستوده آن تحمل کن
صابر باش
صبر و تحمل
شرح صدر
۵-۱۲ ۱۳- و نیز در بکار بستن قدرت تأخیر انداز تا خشمت فرو نشیند و مالک خویشتن گردی
فرو نشستن خشم
کظم غیظ
شرح صدر
۵-۱۲ ۱۴- هرگز حاکم بر خویشتن نخواهی بود جز این که فراوان به یاد قیامت و بازگشت به سوی پروردگار باشی!
یا قیامت
یادآوری مکرّر مرگ و قیامت
شرح صدر
۴-۵-۴- مفهوم شرح صدر
۱-خداوند خطاب به پیامبر فرمود: «الم نشرح لک صدرک» آیا برای تو سینه ات را نگشادیم (انشراح،آیه ۱).
علامه طبابایی در تفسیر این آیه می گوید: شرح صدر عبارت است از بسط سینه و جان آدمی یا نور الهی و آرامشی که از جانب خداوند، نصیب انسان می شود. مراد از شرح صدر در آیه ذکر شده، آن است که دل و جان رسول خدا به گونه ای بسط و گسترش وجودی یافته بود که نه تنها همه ی معارف وحی به او القا می شد و او به طور کامل دریافت و تبلیغ می کرد، بلکه تمام رنج هایی که از این ناحیه بر آن حضرت پدید می آمد به آسانی تحمل می کرد (طباطبایی،۱۳۷۶، ج۲۰، ص۴۴۹). بنابراین ظرفیت دریافت حقایق و داشتن صبر و تحمل از معانی شرح صدر است.
۲-هنگامی که آیه«فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلام» ( انعام،آیه۱۲۵) نازل شد، از رسول خدا پرسیدند: که شرح صدر چیست؟ حضرت فرمودند: «نور یقذفه الله فی قلب من یشاء فینشرح له صدره و ینفسح» یعنی نوری است که خدا در قلب هر کس بخواهد می افکند و در پرتو آن روح او وسیع و گشاده می شود. از حضرت دوباره سؤال شد که نشانه شرح صدر چیست؟ حضرت فرمودند: نشانه ی آن توجه به سرای جاودان و دامن برچیدن از زرق و برق دنیا و آماده شدن برای مرگ است (مکارم شیرازی،۱۳۶۹، ج۵، ۴۳۶).
با توجه به این حقیقت یکی از معانی شرح صدر، این است که انسان در برابر خداوند تسلیم باشد و هر کس تسلیم و انقیادش در مقابل احکام و عقاید دینی بیشتر است، در واقع شرح صدر بیش تری دارد و هر اندازه که عمل صالح بهتر و بیش تر از انسان پدید آید، نشانه ی شرح صدر بیش تر اوست.
– ضرورت وجود شرح صدر در مدیریت
۱- حضرت موسی هنگامی که به پیامبری مبعوث شد، به خداوند عرض کرد: «ربّ الشرح لی صدری» یعنی خداوندا، سینه مرا بسط و گسترش عنایت فرما (طه، آیه۲۵).
مراد از این آیه آن است که جریان رسالت و نبوت و هم چنین مبارزه با طاغوت و مدیریت جامعه و امت هر کدام نیازمند شرح صدر است (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، واژه تدبیر).
۲- هم چنین امام علی(ع) می فرمایند: «آله الریاسه سعه الصدر» وسیله ی رهبری و ریاست، سینه گشاده است.(طباطبایی، ۱۳۷۶، ج۱۴، ص۱۵۷) و بیانات دیگری ار امام علی(ع) در این باب وجود دارد که مبیّن ضرورت وجود شرح صدر در مدیریت است:
۱- «الحِلمُ رَأسُ السِیّاسَه» (الکراجکی، ۱۴۰۵ق ، ۲۷۸).
بردباری سرریاست و سیاست است.
۲- «فَأتصِفوا النّاسَ مِن أنفسِکُم، وَاصبِروا لِحوائِجِهم» (خوانساری، ۱۳۶۰، ۱۹۷).
پس داد مردم را از خود بدهید و با آنان انصاف روا دارید و در برآوردن حاجت های ایشان شکیبایی ورزید.
بنابراین هرچند از متن عهدنامه مالک اشتر ضرورت وجود شرح صدر در مدیریت برداشت شده است ولی برای اثبات این ادّعا به روایات واحادیث متعددی که در این باب وجود دارد اشاره شد. در ذیل گزاره هایی از متن عهدنامه آورده شده است که مبیّن ضرورت وجود شرح صدر در مدیریت است.
۱- «باید برای هر نوعی از کارها یک رئیس انتخاب کنی! رئیسی که کارهای مهم، وی را مغلوب و درمانده نسازد وکثرت کارها او را پریشان وخسته نکندو…»
۲- «فرمانده سپاهت را کسی قرار ده که در پیش تو نسبت به خدا و پیامبر و امام تو خیرخواه تر از همه و پاک دل تر و عاقل تر باشد از کسانی که دیربرخشم می گیرند و عذر پذیرترند؛ نسبت به ضعفا رئوف و مهربان و در مقابل زورمندان قوی و پرقدرت، از کسانی که مشکلات آن ها را از جای به در نمی برد و ضعف و نرمش آن ها را از کار باز نمی دارد.»
۳- «سپس از میان مردم، برترین فرد، درنزد خود را برای قضاوت برگزین از کسانی که مراجعه ی فراوان، آن ها را در تنگنا قرار ندهد. و برخورد مخالفان با یکدیگر او را به خشم وکج

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید