درخواست سلطان سنجر به نگارش درآورده است، مشتمل بر چندین باب و فصل است.
باب اول – در سیرت حاکمان، باب دوم – در سیرت وزیران، باب سوم – در سیرت دبیران، باب چهارم – در بلندی همت حاکم، باب پنجم – در حکمتهای دانایان، باب ششم – در صفت خردمندان، باب هفتم – در یاد کردن زنان و نیک و بد ایشان، باب هشتم – در طبیعت. ( آزادار مکی، ۱۳۸۷، ۲۷۶- ۲۷۵).
۱ – رابطه بین دین و سیاست: این رابطه از طریق ارتباط حاکم و عالم دین صورت می پذیرد: « و والی بدان سلامت یابد که همیشه با علمای دیندار بود تا راه عدل به وی می آموزند و خطر این کار وی تازه می دارند.» ( غزالی، ۱۳۵۱، ۱۳).
۲ –برقراری عدالت هدف نظام سیاسی اجتماعی است: بدان یا ملک، که هر چه در دل باشد، از دانش و اعتقاد بیخ ایمان است و هر چه بر هفت اندام رود، از عدل و اطاعت، شناخت ایمان است، چون شاخ پژمرده باشد، دلیل آن بود که بیخ صعیف بود» ( همان، ص ۸).
غزالی، برای برقراری عدالت اجتماعی؛ اصول دهگانه ای به شرح زیر نقل می کند:
۱-۲- حاکم باید نسبت به قدر ومنزلت حکومت و ولایت شناخت داشته باشد.
۲-۲- به دیدار علماء و پرسیدن پند و نصیحت ار آنان علاقه مند باشد.
۳-۲- حاکم نباید به این قناعت بکند که خودش ظلم نمی کند، بلکه باید اعوان و انصار را نیز کنترل کند.
۴-۲- از تکبر و غرور دوری جوید.
۵-۲- در روابط متعادل باشد.
۶-۲- توکل، عبادت، خلوت در شب و انجام فرایض را ترک نکند.
۷-۲- از شهوات خوردن نیکو، جامه نیکو دوری جوید و قناعت پیشه کند.
۸-۲- پشتکار داشته باشد و کارها را پیگیری کند.
۹-۲- رضایت رعیت و موافقت شرع را جلب کند.
۱۰-۲- اگر کسی از حاکم ناخشنود شد و عمل حاکم مطابق شرع بود، ناراحت نباشد.
۳ – آ گاهی های ضروری برای حاکمان: چون دو نوع شناخت ( شناخت دنیا و شناخت آخرت) وجود دارد، برای حاکم ضروری است که از هر دو نوع آگاهی داشته باشد و زندگی اخروی را که ابدی است، بر زندگی دنیا، که ایجاد وابستگی می کند، برگزیند.
۴ – لوازمات حکومت: این لوازم عبارتند از: دبیری و وجود وزیران خردمند و عادل.
۵ – نظرگاه جدید نسبت به طبقه اصلی جامعه «رعیت». غزالی برای طبقه مظلوم و زیر ظلم، حق معینی قائل شده است و بنیان جامعه را بر دوش آنها استوار می بیند. وی معتقد است که حکومت برای حیات این افراد ایجاد می شود.
۶ – طرح نو و روشن از زنان: غزالی طبیعت زنان را بررسی می کند و مطابق با آن، وظایف و نقش آنها را در جامعه مشخص می کند ( همان، صص ۲۵-۲۴).
– اندیشه ابن خلدون
ولی الدین ابوزید عبدالرحمن محمد بن خالد، مشهور به ابن خلدون در سال ۷۳۲ه.ق در تونس متولد شد ( آزادار مکی، ۱۳۸۷، ۲۷۹).
مهمترین اثر ابن خلدون کتابی است به نام « العبر و دیوان المبتدا و الخیر فی ایام العرب و العجم و البریر» که مقدمه آن یکی از شاهکارهای فلسفی و تاریخی عالم اسلام است و نخستین تصنیف در علم ااجتماع و فلسفه تاریخ به شمار می رود و همین مقدمه است که ابن خلدون را در ردیف یکی از بزرگترین فیلسوفان تاریخ قرار می دهد. در این مقدمه برای نخستین بار از فلسفه تاریخ و جامعه شناسی و مبادی علم اقتصاد سیاسی و عدالت اجتماعی بحث می شود.
با توجه به نظریات ابن خلدون در زمینه جامعه شناسی، می توان او را بنیانگذار واقعی علم جامعه شناسی نامید، نه چنانکه جوامع غرب اگوست کنت فرانسوی را بنیانگذار علم جامعه شناسی می نامند. البته برخی از نظریه پردازان غربی به این مسئله اعتراف کرده اند، از جمله اشمیت دانشمند آمریکایی می گوید: « ابن خلدون در دانش جامعه شناسی به مقامی نایل آمده است که حتی اگوست کنت در نیمه قرن نوزدهم بدان نرسیده است.» این مورخ بزرگ، اصول نظریات عدالت اجتماعی و اقتصادی و سیاسی را پنج قرن پیش از کونسیدران، مارکس و باکونین کشف کرده است. عقاید او درباره نقش کار و مالکیت و مزد او را پیشوا و پیشقدم دانشمندان اقتصاد این عصر قرار می دهد ( علوی زادگان، ۱۳۹۰، ۱۸).
به اعتقاد ابن خلدون هر دولتی از بدو تولد تا مرگ خویش از پنج مرحله به شرح زیر باید بگذرد:
۱ – مرحله استقرار دولت که مصادف است با دوران پیروزی و استیلا یافتن بر خصم، ۲ – مرحله خودکامگی، ۳ – مرحله عظمت دولت، ۴ – مرحله آرامش دولت و ۵ – مرحله پریشانی( آزاد ارمکی، ۱۳۸۷، ۳۲۴- ۳۱۴).
از نظر ابن خلدون دولت قوی دارای ویژگی های زیر است:
۱ – عصبیت۹ بالا ۲- دارای روحیه جوش و خروش و جهانگیری و غلبه ۳ – دارای حمیّت جمعی و دفاع مشترک ۴ – فزونی تعداد کارگزاران ۵ – زیادی جمعیت ۶ – وسعت قلمرو خاکی ۷ – رفاه و توانگری ۸ – رابطه متقابل بین دولت و مردم ۹- کسب آداب و سنن از دول قدیم ۱۰ – جمع آوری مالیات ۱۱ – بخشش دولت ۱۲ – تمدن سازی ( عمران و آبادانی). ( ابن خلدون، ۱۳۵۹، ۳۴۴-۲۶۸)
ابن خلدون، دولت ضعیف را در مرحله سوم و چهارم عمر دولت بررسی می کند. در این مراحل، دولت ها دچار افراط در تنعم و بهره وری از امکانات می شوند و روحیه جنگاوری را از دست می دهند و دولت به ضعف می گراید.
ویژگی های دولت ضعیف از نظر ابن خلدون عبارتند از:
(۱)عدم عصبیت و روحیه یادگیری، (۲) کمی حدود و ثغور، (۳) تعارض بین سلطان و دربار در اداره جامعه و (۴) نداشتن نیروی نظامی قوی برای مقابله با تهاجمات. ( ابن خلدون، ۱۳۵۹، ۵۷۵)
از دیدگاه ابن خلدون عوامل موثر در ایجاد دولت ضعیف عبارتند از:
(۱)تقلید و شیفتگی به دیگران، (۲) وجود قبایل متعدد در درون جامعه که با یکدیگر در تعارفند، (۳) تن آسایی و راحت طلبی، (۴) ارتباط نا سالم بین دولت، کارگزاران حکومت و مردم، (۵) چیرگی موالی۱۰ ( ابن خلدون، ۱۳۵۹، ۲۸۳-۲۸۱ ).
– ابونصر فارابی(۳۳۹-۲۵۹ ه.ق)
دومین متفکری که در تاریخ تفکر اسلامی با بهره گیری از فیلسوفان یونانی به تامّلی جدّی در سرنوشت مدینه و ارتباط انسان با آن پرداخت، فارابی است. « فارابی ازمکتب افلاطون و ارسطو آموخته، و با فلسفه انس پیدا کرده بود. با بررسی آثار وی می توان پی برد که خود اهل تعقل و آزمون بوده و به آموختن صرف الفاظ و عبارات استادان یونانی اکتفا نکرده است» ( حلبی، ۴۴۲).
فارابی در کتاب های متعددی به تبیین جایگاه سیاست از منظر فلسفه می پردازد. کتاب هایی چون آراء اهل المدینه الفاضله، السیاسه المدینه، تحصیل السعاده، التنبیه علی السبیل السعاده و فصول المدنی. فارابی در واقع از اندیشمندان دوره اسلامی است که در آغاز بحران خلافت و در زمان اوج گیری مباحث جانشین پیامبر اکرم (ص) با تکیه بر دستاوردهای اندیشه فلسفی یونانی به ویژه با نوشتن کتاب آراء اهل المدینه الفاضله به طرح مباحث عقلی درباره نظام حکومتی اسلامی پرداخت ( فارابی، ۱۳۶۱، ۶۵).
وی در پیوند فلسفه و سیاست، معتقد است که فیلسوف باید نظام عالم را بشناسد تا با تربیت امور مدینه که با نظام عالم متناسب است، آشنایی داشته باشد و بتواند امور مدینه را اداره و تدبیر کند ( ظریفیان، ۱۳۷۶، ۲۸۲).
فارابی جوامع را به لحاظ کیغی به مدینه فاضله، مدینه فاسقه، مدینه ضاله و بالاخره گروه خودرو و خودسر در مدینه فاضله یاد می کند که مدینه های دیگر در مقابل مدینه فاضله قرار دارند. این تقسیم بندی با توجه به کیفیت جوامع از لحاظ کمال گرایی و طالب سعادت بودن، صورت گرفته است.
از دیدگاه فارابی «مدینه فاضله، مدینه مطلوب و مناسبی است که امکانات نیل به سعادت در آن مهیا است، به عبارت دیگر مدینه فاضله اجتماعی است که افراد آن سعادت را می شناسند و در اموری که آنها را به این غرض و غایت برساند، تعادل دارند. پس مدینه فاضله به خودی خود غایت نیست، بلکه وسیله نیل به سعادت است و قاعده نظام آن باید تابع معنایی باشد که فیلسوف ما از سعادت مراد می کند» ( فارابی، ۱۳۵۸، ۱۴۱-۱۳۷).
از دیدگاه فارابی در مدینه فاضله پادشاه یا واضع و امام در کامل ترین مراتب انسانیت و در عالیترین درجات سعادت است و نفس او کامل و متحد با عقل مثال است. چنین انسانی به تمام افعالی که به واسطه آن ها می توان به سعادت رسید واقف است و این نخستین شرط از شرایط رئیس است. فارابی پس از برشمردن دوازده ویژگی رهبر مدینه، که در واقع او را منطبق با پیامبر (ص) می داند، یادآور می شود گه چون محال است که این ویژگی ها در فردی جمع شود، معتقد است که رهبر دوم جانشین رئیس اول باید حداقل دارای شش ویژگی باشد؛ از جمله فیلسوف و خردمند بودن، عالم و آگاه به قوانین و آراء و شرایع و مناسک باشد و در مواردی که قانونی وجود ندارد،در استنباط اصول خبره باشد، دور اندیش و دارای توانایی تطبیق مقررات، هماهنگ با شرایط، دارای بیانی رسا برای یرانگیختن مردم به اطاعت از اوامر شریعت، توانایی در متون و آداب جنگ و به کار بردن سلاح داشته باشد (کریم زاده، ۱۳۸۳، ۱۸۱-۱۸۰).
هدف فارابی از طرح مدینه فاضله، بررسی بحرانی است که دستگاه خلافت با آن روبرو بود. فارابی با اینکه بر اندیشه فلسفی یونان، تفسیری فلسفی از نبوت ارائه کرد که بیشتر با نظریه امامت شیعی همسازی داشت.
آنچه در اینجا از اندیشه فلسفی و مدنی فارابی قابل طرح است این است که فارابی، اهتمامی جدی را به کار گرفت تا فلسفه و دین را با یکدیگر آشتی دهد و از این رهگذراست که در اندیشه او فلسفه و سیاست با یکدیگر به همزیستی رسید. در واقع از دیدگاه فارابی از انجا که فلسفه باید اساس عمل و تدبیر امور و نظام مدینه باشد، فقه و شریعت عملی نیز بخشی از فلسفه عملی و جزء علم مدنی به شمار می رود.
اندیشه فقهی فارابی، بیانگر این است که میان سیایت و دیانت، همزیستی ناگسستنی است. فارابی هم چنین از رهگذر فلسفه، امتزاجی میان دین و دولت برقرار می سازد ( ظریفیان، ۱۳۷۶، ۲۸۲).
– ابن جماعه (۷۳۳- ۶۳۹ ه.ق)
بدرالدین ابو عبدالله محمد بن ابراهیم کنانی فقیه معروف به ابن جماعه در «حماه» به دنیا آمد و در دمشق تحصیل کرد و پیرو مذهب شافعی بود. در سال ۶۸۷ قاضی مسجد الاقصی در بیت المقدس، و در سال ۶۹۰ قاضی القضات مصر شد ( دهخدا، ۱۳۷۰، ۲۹۹).
« کتاب معروف او درباره حگومت اسلامی کتاب « تحریر الاحکام فی تدبیر اهل الاسلام» است که یادآور «الاحکام السلطانیه» ماوردی است، اما اوضاع و احوال نگارش کتاب او با زمان ماوردی کاملا متفاوت است.
کتاب « تحریر الاحکام فی تدبیر اهل الاسلام» خلاصه ای است از کتاب « الاحکام السلطانیه و القواعد الاسلامیه» که توصیفی است از منابع بیت المال، موارد صرف آن، مواجب لشکریان، جهاد در همه ابعاد آن، موقعیت مشرکین، ذمیها و مستأمنین.
پیشگفتار کتاب بحثی است در مورد امامت و شرایط و وظایف امام. بنابراین، مقدمه بر این امر

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید