کلروره) دارد که براي بيماري هاي پوستي، رماتيسم و آرتروز، خاصيت درماني دارد (کاوياني راد،1390: 135-136).
مطالعات اکتشافي انجام شده براي استحصال نمک از درياچه، نشان داده است که مجموع ته نشست جامد آن بيش از 5 ميليارد تن است. در اين ميان، 27 ميليون تن پتاسيم، 60 ميليون تن سولفات پتاسيم، 240 ميليون تن منيزيم، 28 تن برميد و 28 تن ليتيم برآورد شده است. پس از مطالعات فراوري، استحصال نمک هاي درياچه اروميه با ساخت حوضچه هاي تبخير خورشيدي و کارخانجات فراوري، امکان پذير است. در حال حاضر 60 درصد از اقليم درياچه اروميه، مشکلات فراواني در زمينه زيست محيطي، بهداشتي و عمراني بوجود مي آيد. به طوري که تمام دستگاه ها و زندگي شهري دچار بحران مي شود( اربابي و ديگران، 1391). در ادامه از جدول ( 4- 1)، براي نماياندن تحولات درياچه و حوضه ياد شده از ? نشانه روند ثابت،? نشانه روند کاهشي و ? نشانه روند افزايشي استفاده شده است :
جدول(4- 1)کارکردهاي درياچه اروميه
توضيح
تالاب هاي اقماري
درياچه
کارکردها
شوري فرااشباع آب درياچه، زمينه را براي رشد و زايش آرتيما که غذاي فلامينگو، مرغابي و پرندگان کنار آب چر است، فراهم مي کند. جمعيت قابل توجهي از اين پرندگان در اين درياچه زادآوري مي کنند.درتالاب هاي اماري نيز شمار زيادي از پرندگان آبزي مهاجر و زمستان گذران حضور دارند. در جزاير درياچه نيز شماري از پستانداران در معرض خطر، همانند گوزن زرد و قوچ ارمني زندگي مي کنند.
?
?
حمايت از تنوع زيستي
گستره پهناور درياچه اروميه به تعديل خرده اقليم منطقه(درجه و نم هوا) کمک مي کند که اين ويژگي وضعيت مناسبي براي کشاورزي منطقه فراهم کرده است. نم موجود در هوا نيز از پيدايش و پخش گرد و خاک منطقه جلوگيري مي کند.
?
?
تعديل آب و هوا
درياچه و تالاب هاي کناري آن رسوبات و آلاينده هاي منتقل شده به وسيله جريان رودها را جذب و از پراکنش گسترده آن در محيط جلوگيري مي کند.
?
?
کاهش يا فرونشاني رسوبات و آلاينده ها
درياچه حجم بالايي از نمک هاي ورودي را در خود نگاه مي دارد و از پخش آن ها در مناطق پيراموني جلوگيري مي کند. پس روي سطح آب باعث نمايان شدن پهنه گسترده اي از شوره زار مي شود که در اثر فرسايش (بادي) و جابجايي به مناطق پيراموني آسيب مي رساند.

?
تثبيت نهشت هاي نمکي(جلوگيري از پراکنش آنها به مناطق پيرامون)
تالاب هاي کناري باعث تغذيه سفره هاي آب زيرزميني مي شود و از پيشروي آب شور درياچه جلوگيري مي کنند. تالاب هايي که خشکيده شده اند چنين کارکردي ندارند.
?

جلوگيري از پيشروي آب شور
چشم انداز درياچه به آن زيبايي و جلوه خاصي بخشيده است. اين چشم انداز زيبا به علت کاهش سطح آب و ساخت بزرگراه کلانتري، تحت تأثير قرارگرفته است.
?
?
چشم انداز
(منبع: برنامه مديريت جامع درياچه اروميه، 1389: 22)
4-1-3- بحران درياچه اروميه
گسترش سد سازي بر روي رودخانه هاي ورودي درياچه اروميه به همراه تغييرات اقليمي، کاهش بارش، خشکسالي پياپي، استفاده بي رويه از آب هاي زيرزميني و عدم استفاده از روش ها و الگوهاي کشت مدرن، زمينه پس روي و خشکيدن تدريجي درياچه را فراهم کرده است. سطح درياچه اروميه در طي 15 سال اخير به تدريج از تراز 50/1278 متر( نسبت به سطح آبهاي آزاد) در سال 1375 خورشيدي به 60/1270 متر در تاريخ بيستم مهر ماه 1391 کاهش يافته که به معني کاهش 8 متري است. با در نظر گرفتن اين واقعيت که عميق ترين نقطه کف درياچه اروميه در بخش شمالي آن 1267 متر است، ارتفاع آب در عميق ترين نقطه درياچه در حال حاضر حدود 6/3 متر تخمين زده مي شود. بنا بر مطالعات زمين شناسي چنين کاهش ترازي در طي 12 هزار سال گذشته سابقه نداشته است! بر اساس ارقام فوق ، تخمين زده مي شود که نزديک به دو سوم يعني 65% درياچه خشک شده است. ارتفاع آب در عميق ترين بخش درياچه 12 متر بوده که اکنون تنها 6/3 متر از آن باقي مانده است( گلابيان، 1391: 1). در شکل هاي (4- 1)، (4- 2)، (4- 3)، (4- 4)، شاهد روند خشکيدن درياچه اروميه هستيم :
شکل(4- 2 August 2002.( شکل(4- 1).May 2005
(منبع : اصغري زماني ، 1392: 86)
(منبع: اصغري زماني، 1392: 8)
شکل(4- 5). تغييرات سطح آب و خشک شدن درياچه اروميه در طي سال هاي 1375 تا 1389
(منبع: اربابي و ديگران، 1391)
عوامل مؤثر بر کاهش سطح آب درياچه اروميه را مي توان در چارچوب عوامل طبيعي( بارش، جريان رودها، تبخير و دما ) و عوامل انساني بهتر تبيين کرد:
4-1-3-1- عوامل طبيعي
بر پايه آمار بارش58 سال، تغييرات ميزان بارش سالانه در حوضه آبريز درياچه اروميه تا سال آبي 1373- 1374 تا 1387- 1388( دوره پانزده ساله )، مقدار ياد شده به 305 ميليمتر فرو مي کاهد. به عبارتي، حدود 20 درصد نسبت به آمار گذشته کاسته شده است. بي گمان، کاهش بارش با کاهش آورد رودها همبستگي بالايي دارد. بر خاسته از کاهش بارش حجم کل ورودي رودخانه هاي منتهي به درياچه اروميه در سال آبي 87 ـ 1386، حدود 504 ميليون متر مکعب بود که اين مقدار نسبت به سال آبي 86 ـ 1385، حدود 82 درصد و نسبت به ميانگين دراز مدت، در حدود 84 درصد کاهش نشان مي دهد. به دليل خشکسالي شديد ميان سال هاي آبي 1373 ـ 1374 تا 1387ـ 1388، بارش سالانه کمتر از ميانگين عادي بود(حدود 221 ميليمتر). ديگر آنکه، حوضه درياچه اروميه طي اين دوره، به طور ميانگين، 2 درجه سانتيگراد گرم تر شده است. همچنين ميزان تبخير، نسبت مستقيم با دما دارد. نگاهي به ميانگين آمار ارتفاع تبخير در سال هاي آبي 82ـ 1381، حدود 1442، 83 ـ 1382، حدود 1535 ميليمتر، سال 84 ـ 1383، حدود 1435، سال 85 ـ 1384، حدود 1440 و در سال آبي 86 ـ 1385، حدود 1435 ميليمتر و سال آبي 87 ـ 1386، حدود 1629، نشان دهنده افزايش ميانگين دراز مدت تبخير است. افزايش دما و به تبع آن تبخير، روند کاهش سطح درياچه اروميه را تشديد مي کند و موجب افت کيفيت آب و برداشت ناپذيري آن در چاه هاي حاشيه درياچه مي شود. در نتيجه، بيش از نيمي از درياچه اروميه خشکيده است که 70 درصد اين وضعيت را ناشي از تغييرات اقليمي ارزيابي کرده اند(کاوياني راد، 1390: 138).
4-1-3-2- عوامل انساني
چنانچه ساخت سازه هاي آبي در قالب سد وبند، توسعه منابع آب بدون استفاده از سدها( آب هاي زير زميني، برداشت هاي مستقيم از رودخانه ها و مانند آن)، برداشت از آب هاي سطحي براي جبران اثرات خشکسالي ( 1387ـ 1381)، در حدود 3 ميليارد متر مکعب در طي دور خشکسالي بزرگ ونيز برداشت از منابع آب زيرزميني فراتر از توان تعادلي و در نتيجه، کاهش ورودي به درياچه از طريق تغذيه زير سطحي، گسترش کشاورزي، ساخت پل ميانگذر و چند تکه شدن درياچه و استفاده غير اصولي از آب هاي زير زميني، از عوامل انساني پس روي و خشکيدن درياچه اروميه به شمار آيد، در قياس با عوامل طبيعي، نزديک به 30 درصد از کاهش سطح درياچه اروميه، متأثر از عوامل انساني بوده است (همان: 139).
نکته مهم در رابطه با ابعاد انساني، اجتماعي و اقتصادي بحران خشک شدن و نمکزار شدن درياچه اروميه، در مقايسه با بحراني مشابه در درياچه آرال ازبکستان (با غلظت املاح کمتر و منطقه اي تقريبا صحرايي و کم جمعيت تر)، حجم عظيم انواع نمک هاي محلول در آن است که حدود 8 ميليارد تن برآورد مي شود ( عمق رسوبات کف درياچه تا 50 متر تخمين زده شده است). جنبه بسيار مهم اين بحران، قرار داشتن درياچه اروميه در مرکز يکي از پر جمعيت ترين مناطق ايران است: استان هاي آذربايجان شرقي و غربي، زنجان، اردبيل و کردستان: شهر هاي تبريز، اروميه، مهاباد، اردبيل، زنجان و . . . که مشکلات زيادي را براي اين جمعيت قابل توجه بوجود آورده است( گلابيان، 1391: 3).
4-1-4- تهديدات درياچه اروميه
برنامه مديريت جامع درياچه اروميه که با همکاري سازمان هاي دولتي، تشکل هاي زيست محيطي و جوامع محلي تهديد شده، عوامل تهديد درياچه را در قالب جدول(4- 2)تهديدات بيروني و دروني تنظيم کرده است:
جدول(4- 2). تهديدات درياچه اروميه
توضيح
تالاب هاي اقماري
درياچه
تهديد بيروني
توسعه فزاينده کشاورزي، صنعت و شهرنشيني، سبب افزايش رقابت بر سر آب و کاهش حقابه درياچه و تالاب ها شده است.
?
?
رقابت براي استفاده و تخصيص منابع آب
افزايش تخليه آلاينده هاي شيميايي کشاورزي، افزايش فاضلاب صنعتي شهري
?
?
آلودگي آب
رخداد خشکسالي، بهره برداري از آورد رودها از طريق سدها، شبکه هاي وابسته و تغييرات اقليمي بر منابع آب حوزه آبريز درياچه و تالاب هاي کناري آن تأثير گذارده است.
?
?
کاهش آورد رودها
گسترش کشاورزي، تغيير کاربري و تخريب چراگاه هاي طبيعي
?
?
افزايش رسوبات ورودي
بهره برداري بي رويه از منابع آب زيرزميني
?
?
کاهش جريان هاي آب زيرزميني
فعاليت هاي مرتبط با پرورش آبزيان در حوزه آبخيز
?

پديدار شدن گونه هاي غير بومي
انفجار در معادن پيرامون تالاب، انفجار مهمات فاسد شده در کنار تالاب ها
?

آشفتگي حيات وحش
توسعه زمين هاي کشاورزي در مناطق تالابي، احداث ساختمان در چراگاه هاي پيرامون و مجاور تالاب ها و ساخت سازه هاي آبي همچون ساخت سد حسن لو، خشکيدن تالاب يادگارلو در اثر احداث زهکش
?

تغيير کاربري زيستگاه ها
افزايش خوراک وري، ورود جريان هاي برگشتي آبياري به داخل تالاب ها و تخليه پساب هاي روستايي تصفيه نشده و نفوذ آب هاي زيرزميني با درصد بالاي مواد مغذي به درون تالاب
?

کاهش کيفيت آب
معرفي لارو ماهي توسط شيلات
?

گونه هاي خارجي
ساخت بزرگراه شهيد کلانتري
?
?
آشفتگي هيدروديناميک درياچه
ساخت جاده ها يا شبکه هاي آبياري در داخل تالاب هاي کناري، تردد قايق و هواپيما در مناطق اسکان فلامينگو
?
?
آشفتگي حيات وحش
بهره برداري بي رويه از منابع تالاب ها
?
?
افزايش فشار بر منابع
(منبع: برنامه مديريت جامع درياچه اروميه، 1389: 24 )
4-1-5-پيامدهاي پس روي درياچه اروميه و تأثير آن بر امنيت ملي
درياچه اروميه، به عنوان بزرگترين درياچه ايران و دومين درياچه شور دنيا، بر اثر عوامل انساني و طبيعي، در حال پس روي و خشکيدن است که نتايج آن در قالب افزايش ميزان شوري آب درياچه، پيدايش شوره زاري به وسعت 150 هزار هکتار، کويري شدن و شوري خاک، خشکيدن قنات ها، تضعيف کشاورزي و دامداري منطقه، تضعيف گردشگري، نابودي زنجيره حيات و بسياري ويژگي هاي زيستي آن، مرگ و مير پرندگان، اختلال در گذر شناورهاي دريايي و چسبيده شدن جزاير9 گانه پارک ملي که محل زادآوري گونه هاي مهم پرندگان مهاجر به شمار مي رود، نمود يافته، به گونه اي که با خشکيدن اين درياچه و آشکار شدن 8 ميليارد تن نمک موجود در زير آن، خطر جدي به ساکنان استان هاي همجوار وارد مي شود و با پراکنده شدن نمک ها، بيش از ده ميليون انسان، طبيعت، تحصيل، آموزش، بهداشت، کارخانه و صنعت آسيب خواهد ديد و از ميان خواهد رفت. با توجه به کاهش 6 متري آب درياچه در 13 سال گذشته، در صورت تداوم روند کنوني، درياچه تا ده سال آينده مي خشکد که پيامد آن، افزايش سطح خشکي هاي نمکين و شور در منطقه، وزش بادهاي تند و گرم، به ويژه در تابستان و پاييز است که به مرور، زمين هاي کشاورزي و مرغوب منطقه، به ويژه دشت هاي حاصل خيز مراغه، بناب و تبريز در استان آذربايجان شرقي، به سمت شور شدن و در نهايت، کويري شدن پيش مي روند. در اين حالت، توليدات کشاورزي و معيشت

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید